De kracht van lokaal hangt af van devitaliteit van debinnenstad

Vrijwel alle steden en (middel)grote dorpen in Nederland hebben een kern. Die kern is historisch gezien vaak geografisch bepaald, het is vrijwel letterlijk het midden van een dorp of stad. Het is de plek waar vroeger de warenhandel plaatsvond en waar de kerk stond, waar later de markten en kroegen kwamen, en waar tegenwoordig wordt gewinkeld en gegeten en gedronken door de bezoekers en inwoners van een stad of dorp. Bovendien worden er in de centra regelmatig lokale evenementen georganiseerd. De centrumgebieden vormen daarmee een belangrijk element in het lokale karakter van een plaats. Het is letterlijk de kern van alles waar een bepaalde stad of bepaald dorp voor staat.

De vitaliteit van veel stadscentra en dorpskernen is echter lang niet altijd in de beste staat geweest. Velen hadden het moeilijk door leegstand, teruglopende bezoekersaantallen en een onaantrekkelijk straatbeeld. Er was simpelweg in heel veel plaatsen nauwelijks nog leven in de brouwerij. De laatste jaren hebben veel gemeentes echter geïnvesteerd in de centrumgebieden en allerlei initiatieven ondernomen om de energie weer terug te brengen en voor aantrekkingskracht te zorgen. Dat lukt in sommige plaatsen beter dan in andere.

In dit themaverhaal nemen we het belang van een goed centrumgebied onder de loep. Daarvoor lichten we een paar van de centrumgebieden van onze OnderNamen-regio’s uit, die verschillend van karakter zijn, maar allemaal zo hun successen en uitdagingen kennen: Amersfoort, Woerden, Oudewater, Culemborg en Houten.

Amersfoort

Een woord dat veel mensen associëren met Amersfoort is gezelligheid. Amersfoort is sterk als het gaat om het samenbrengen van mensen en dat heeft met name te maken met het diverse en goed gespreide aanbod van de horeca. Daarentegen heeft het stadscentrum wel te maken met meer leegstand dan in andere steden.

De cijfers: de gemeente Amersfoort telt in 2025 ruim 163.000 inwoners. In 2023 was 88,9% van de respondenten van het onderzoek ‘Stadspeiling Onderzoek & Statistiek’ tevreden over het winkelaanbod in de buurt. De helft van de ondervraagden is ook tevreden over de ontmoetingsplekken in Amersfoort. Uit datzelfde onderzoek blijkt dat bijna 60% tevreden is over parkeergelegenheid in de stad.

Wat gaat er goed: de historische aantrekkingskracht van het centrum, in combinatie met een gevarieerd winkel- en horeca-aanbod, maakt de stad een fijne plek voor bezoekers. In 2024 nam Amersfoort voor het eerst een plaats in, in de top 10 van best bezochte winkelgebieden in Nederland. De stad heeft het afgelopen jaar een stijging van 38% in het aantal bezoekers per week gerealiseerd (bron: Locatis). In 2023 werd Amersfoort nog aangemerkt als ‘European City of The Year’. Met een actieve ondernemersvereniging in de binnenstad én een goed georganiseerd marketingbeleid via Citymarketing Amersfoort blijft de stad werken aan haar aantrekkingskracht en veelzijdigheid.

Wat kan beter: de autoluwe binnenstad vormt al een tijdje een groot probleem voor automobilisten. In 2024 ontvingen maar liefst 40.933 automobilisten een boete voor het foutief betreden van de binnenstad. Het centrum is vanaf 2021 alleen te bereiken met een vergunning, maar dit is nog lang niet bij alle automobilisten duidelijk. Een oplossing lijkt nu te liggen in een aanpassing in de Google-Maps- en Waze-app, zodat bezoekers een waarschuwing krijgen voordat ze verboden terrein betreden. Deze oplossing is echter nog niet gerealiseerd. (bron: AD Amersfoort).

Woerden

Woerden heeft een sterk gemeenschappelijk karakter. Met het Kasteel als startpunt en het Kerkplein als hart van de stad. Woerdenaren zijn over het algemeen trots op hun stad, maar hebben ook de nodige kritiek op het centrum.

De cijfers: de gemeente Woerden telt in 2025 ruim 53.000 inwoners. Uit de cijfers van de Bezoekersmonitor 2022 blijkt dat Woerden in 2022 64% nationale bezoeken en 35% internationale bezoeken ontving. In totaal bezochten in Woerden in 2022 bijna een miljoen mensen de stad, waarbij de topevenementen in totaal bijna 200.000 bezoekers ontvingen.

Wat gaat er goed: er is een groot en divers aanbod van ambachtelijke winkels en landelijke ketens. Ook de verdeling tussen diverse soorten horecagelegenheden, terrassen en kroegen is in orde. Met stadsmarketing heeft Woerden de laatste jaren verder ingezet op het versterken van de aantrekkingskracht van de stad, onder het mom “Beleef Woerden”. Met de komst van het Kaaspakhuis en de (historische) kaasmarkt trekt Woerden steeds vaker (inter)nationaal bezoek.

Wat kan beter: veel inwoners en lokale ondernemers bekritiseren de indeling van de stad. Het Kerkplein heeft volgens sommigen een te belangrijke rol opgeëist waardoor omliggende straten veel minder bezoekers krijgen. Er zou daarom gezorgd moeten worden voor een betere spreiding en meer parkeergelegenheid. De toegankelijkheid van winkelstraat de Rijnstraat voor auto’s is bovendien al jaren een onderwerp van discussie.

Oudewater

Het centrum van de stad Oudewater (ja, geen dorp!) heeft niet alleen regionale, maar zeker ook (inter)nationale aantrekkingskracht. De combinatie van historie met gezelligheid trekt veel mensen aan en maakt dat de Oudewatenaren trots zijn op hun stad.

De cijfers: Oudewater telt in 2025 10.350 inwoners. De stad telt 300 historische panden, waarvan 97 gemeentelijke monumenten en 127 rijksmonumenten.

Wat gaat er goed: Oudewater heeft (inter)nationale aantrekkingskracht door het historische centrum en Museum De Heksenwaag. Het merk van de stad is ook slim gekozen: “De Magie van Oudewater – Natuurlijk Historisch Kleurrijk”. Verder is er een prima verdeling tussen (ambachtelijke) winkels, restaurants en kroegen.

Wat kan beter: de betrokkenheid tussen winkels en horecagelegenheden en de samenwerking voor het organiseren van evenementen kan beter. Ook moet leegstand in het centrum worden voorkomen. Het oprichten van een BIZ is hiervoor een mogelijke oplossing. Ook kan de marketing en het aanbod richting toeristen worden verbeterd.

Culemborg

Culemborg is geen uitzonderlijk grote trekpleister maar heeft genoeg in zich om dat wel te zijn. De stadsgrachten en Middeleeuwse stadsmuren ademen historie en er is veel creativiteit in de vorm van galerieën en ateliers.

De cijfers: Culemborg telt 29.425 inwoners. In 2022 daalde de leegstand van winkelpanden in Culemborg tot 2,4%, aanzienlijk lager dan het landelijk gemiddelde van 8,9% op 1 januari 2022.

Wat gaat er goed: er wordt hard gewerkt aan de vitaliteit van de binnenstad van Culemborg, onder andere door vier werkgroepen met vrijwilligers. Zij kijken op regelmatige basis met elkaar naar wat er nodig is om de stad aantrekkelijk te houden. Er werd onder andere op diverse plekken (met name bij de entrees van het centrum) meer groen aangebracht. Daarnaast zijn inwoners zeer te spreken over het culturele en historische karakter van hun stad.

Wat kan beter: inwoners vinden met name dat er meer leuke evenementen georganiseerd mogen worden.

Houten

Vanwege de centrale ligging is Houten een gewilde plaats voor bedrijven, maar ook om te wonen en te recreëren. Het Rond – zoals het centrum wordt genoemd – trekt met name Houtenaren.

De cijfers: Houten telt 50.223 inwoners. Volgens de Monitor Sociale Kracht 2019 is de sociale kracht in het centrum van Houten toegenomen. Daarnaast scoorde Houten in de periode 2019-2020 bovengemiddeld op leefbaarheidsbeleving met een score van 7,5, terwijl het gemiddelde van de deelnemende gemeenten een 7,0 was. In 2024 gaven inwoners van de regio Lekpoort, waar Houten onder valt, de leefbaarheid van hun buurt een 7,5, een daling ten opzichte van de 7,6 twee jaar eerder. Om het winkelgebied aantrekkelijker te maken, heeft de gemeente Houten in december 2024 een subsidie van ongeveer 2 miljoen euro ontvangen van het Rijk.

Wat gaat er goed: het Rond is goed te bereiken met de auto en er is voldoende parkeergelegenheid. Ook is er relatief gezien een goed aanbod aan horeca waar ook veel gebruik van wordt gemaakt door de inwoners.

Wat kan beter: volgens diverse Houtenaren die mochten meedenken over de versterking van Het Rond, mist het centrum kleur en gezelligheid. Er is te veel wind en te weinig groen. Daarnaast valt de leegstand op en valt het winkelaanbod tegen.

De meest vitale centrumgebieden van Nederland 2024

Uit de Vitaliteitsbenchmark Centrumgebieden van Goudappel* bleek dat de vier meest vitale centrumgebieden van Nederland in 2024 hetzelfde zijn als bij het laatste onderzoek in 2022: Utrecht, Amsterdam, Den Haag en Haarlem. Grote en toeristische binnensteden dus. De rest van de top tien wordt gevuld door Den Bosch, Breda, Nijmegen, Zwolle, Delft en Amersfoort (die laatste kwam nieuw binnen in de top tien).

Eveneens steden met vrij grote centrumgebieden.

De grootste stijgers van 2024 zijn echter allemaal kleinere plaatsen:

1. Schagen

2. Heemskerk

3. Schiedam

4. Lelystad

5. Hardenberg

De kleinere plaatsen profiteren onder andere van de grotere steden die in de buurt liggen, maar hebben zelf ook diverse initiatieven genomen om het centrum aantrekkelijker te maken. Schagen (de grootste stijger) heeft de stijging vooral te danken aan een positieve bevolkingsprognose, sterke vermindering van leegstand en een compacter centrum. Maar er werd ook veel geïnvesteerd in groen, wat het centrum vitaler maakte.

Goudappel constateerde een aantal sterk aanwezige trends in 2024, geldend voor alle centrumgebieden die zijn meegenomen in het onderzoek:

1. Demografie: voor de meeste centra nam het aantal inwoners in het verzorgingsgebied toe, net als de bestedingen per inwoner.

2. Voorzieningenaanbod: door o.a. online aankopen, personeelstekorten en hoge kosten daalde het gemiddeld aantal voorzieningen per centrumgebied. Waren dit er in 2019 nog 461 per centrum, in 2024 daalde dit naar gemiddeld 431 voorzieningen. De diversiteit van het totale aanbod nam wel toe.

3. Ruimtelijke kwaliteit: ondanks een afname van het aantal voorzieningen, blijft de leegstand stabiel. Gemeenten die investeren in digitale vindbaarheid en klimaatbestendigheid van hun centrum, stijgen in vitaliteit.

4. Bereikbaarheid: centra worden door alle vervoerswijzen goed bezocht. Centra werden compacter, waardoor loopafstanden kleiner werden. Ook is er meer aandacht voor logistieke oplossingen zoals venstertijden en milieuzones.

Voor iedereen die betrokken is bij het vitaal houden van een centrumgebied, van beleidsmakers tot ondernemers, heeft het adviesbureau een aantal praktische adviezen:

1. Investeer in ruimtelijke kwaliteit
Bezoekers willen een schoon, veilig en gezellig centrumgebied. Zet hier dus nog meer op in: voeg groen en zitgelegenheid toe en organiseer evenementen die passen bij de wensen van bezoekers. Belevingsonderzoek geeft hiervoor interessante inzichten.

2. Werk samen aan een mobiliteitstransitie op maat
Centra waar door alle betrokken partijen wordt geïnvesteerd in ruimtelijke kwaliteit en bereikbaarheid, stijgen in vitaliteit. Maar ieder centrum is anders. Het is dus belangrijk om samen met alle stakeholders in gesprek te gaan over plannen en zo de juiste balans te vinden tussen bereikbaarheid, aantrekkelijkheid en economie. Een goede procesmanager helpt om alles in goede banen te leiden.

3. Onderbouw plannen met data voor meer draagvlak
Wat ook helpt voor meer draagvlak: onderbouwing met data en modellen. Baseer plannen op data over koopstromen of verplaatsingsgedrag, breng de economische effecten van verkeersingrepen in kaart en meet de effecten van pilots door middel van data.

*Vitaliteitsbenchmark Centrumgebieden is een tweejaarlijks onderzoek naar de aantrekkelijkheid en het toekomstperspectief van de honderd grootste centrumgebieden van Nederland. Diverse indicatoren worden hiervoor gemeten, die gelinkt zijn aan demografie, voorzieningenaanbod, ruimtelijke kwaliteit en bereikbaarheid. Om de honderd onderzochte centrumgebieden eerlijk met elkaar te kunnen vergelijken, worden in de benchmark drie categorieën gebruikt, gebaseerd op het type winkelgebied en het aantal inwoners:

1. Binnenstedelijke gebieden – 31 grootste binnensteden

2. Grote centrumgebieden – 30 grote centra

3. Middelgrote centrumgebieden – 39 middelgrote centra

Wat zeggen experts?

Hans van Tellingen – geograaf en regioloog:

“Retail is de basis van een vitaal centrum”, is de stellige mening van Hans van Tellingen. Hij is een groot voorstander van stenen winkels en is ervan overtuigd dat zelfs e-commerce alleen werkt als je ook een fysieke winkel hebt (zoals Coolblue bijvoorbeeld). Volgens Van Tellingen krijgen kleinere en middelgrote steden wel een probleem als deze volledig autoluw worden.

Floris Alkemade, voormalig Rijksbouwmeester:

“Wanneer je een stad inricht voor de meest kwetsbaren, wordt het een betere stad voor iedereen.” Hij benadrukt dat binnensteden meer moeten zijn dan alleen winkelcentra en pleit voor ruimtes waar iedereen onderdeel kan zijn van een gemeenschap.

Frank Quix, retailexpert bij Q&A Retail:

“Het geheim van de binnenstad is de samenwerking tussen bedrijven en de overheid.” Hij wijst op het belang van intensieve samenwerking tussen publieke en private partijen om binnensteden aantrekkelijker te maken. Daarnaast benadrukt hij dat bereikbaarheid en betaalbaarheid cruciaal zijn voor het succes van een binnenstad.

David Lansen, beleidsadviseur locatiebeleid bij
INretail:

“De binnenstad moet meer zijn dan een koopcentrum om haar maatschappelijke waarde te behouden.” Hij pleit voor een mix van functies in de binnenstad, vergelijkbaar met de ‘agora’ uit de Griekse oudheid, waar handel, cultuur en ontspanning samenkomen.

Ben van Hees, wethouder binnenstad Nijmegen:

“De binnenstad wordt van een place to buy meer een place to meet. Beleving staat centraal.” Hij benadrukt het belang van een integrale aanpak en het maken van keuzes om de binnenstad vitaal te houden.

Cees-Jan Pen, lector ‘De Ondernemende Regio’ bij Fontys Hogescholen:

“De vitale binnenstad begint bij creativiteit en durf.” Hij onderstreept de noodzaak van publiek leiderschap en actieve betrokkenheid van zowel overheid als ondernemers bij de transformatie van binnensteden.

de kracht van beleving

Er was een tijd waarin stenen winkels aan populariteit verloren, met name door de gigantische opkomst van het online shoppen. Sinds een paar jaar is er echter een tegenbeweging gaande: fysieke winkels groeien in aantal en zelfs webshops openen stenen winkels. Zo is Coolblue al een tijdje in diverse stadscentra in Nederland te vinden, openen hippe online modemerken zoals My Jewellery fysieke winkels (nationaal én internationaal!) en onlangs heeft zelfs techgigant Amazon een winkel geopend in Italië. Zeer waarschijnlijk is ook Nederland (vermoedelijk Amsterdam) een keer aan de beurt. 

Bovendien is de leegstand van panden op het laagste punt in jaren (6%), wat voor een groot deel te maken heeft met de ombouw van panden naar bijvoorbeeld woningen. Dat zorgt in elk geval voor een gezelliger straatbeeld en een aantrekkelijkere binnenstad.

overige cijfers:

– 88% van de aankopen gebeurt nog steeds in fysieke winkels (ten opzichte van 12% online) > PFM Intelligence Group

– Grotere wijnwinkelcentra hebben in 2024 een stijging van 1,5% in bezoekers laten zien. Winkelcentrum Bisonspoor in Maarssen presteerde bovengemiddeld met een groei van 6,6% > PFM Intelligence Group.

– 46% van alle bezoekers van binnensteden komt met de auto. Autobezoekers zijn verantwoordelijk voor 61% van de retailomzet > Strabo.

Leukste Winkel van Nederland

Grappig weetje: de leukste winkel van Nederland bevindt zich in Amersfoort! De interieurzaak Spektakel werd door INretail gekozen als Leukste Winkel van Nederland. Er wordt een mix van vintage en nieuwe producten verkocht, waarvan het grootste deel meubels en accessoires voor in huis zijn. De winkel is echter zo groot dat deze zich niet in het centrum van de stad bevindt, maar op een industrieterrein.